पळसदेव मंदिर – पाण्याखाली लपलेलं पुरातन वैभव | PALASNATH MANDIR

 

    महाराष्ट्रात अनेक प्राचीन आणि रहस्यमय मंदिरं आहेत, परंतु त्यापैकी एक वेगळेपण जपणारं ठिकाण म्हणजे पळसदेव मंदिर. हे मंदिर पुणे-सोलापूर मार्गावर आहे. बारामती तालुक्यातील पळसदेव गावाजवळ हे मंदिर वसलेलं असून, ते एक विशेष वैशिष्ट्यामुळे प्रसिद्ध आहे – हे मंदिर वर्षातील काही महिने पाण्याखाली असतं.

    प्राचीन पळसनाथ मंदिर (Palasnath Temple) हे उजनी (Ujani) धरणाच्या पाण्याखाली असते. पावसाळ्यानंतर जेव्हा धरणात पाणी साठतं, तेव्हा हे मंदिर पूर्णपणे जलाशयात बुडून जातं. विशेषतः उन्हाळ्यात, जेव्हा जलपातळी कमी होते, तेव्हा हे मंदिर पाण्याबाहेर येतं. यावेळी भक्त आणि पर्यटकांना मंदिर पाहण्याची संधी मिळते. जेव्हा मंदिर अर्धवट किंवा पूर्णपणे पाण्यात असतं, तेव्हा होडीने प्रवास करून मंदिरापर्यंत जाता येतं. ही होडीची सफर खूपच रम्य आणि निसर्गाच्या सान्निध्यातील अनुभव देते. मंदिराच्या पाण्यातून बाहेर येण्याचा काळ पाहून अनेक पर्यटक याठिकाणी खास येतात.

    हे मंदिर शिलाहार किंवा यादवकालीन पुरातन स्थापत्यशास्त्राचं उत्तम उदाहरण मानलं जातं. मंदिर दगडी बांधकामाचं असून त्यावरील कोरीव काम, शिल्पे, आणि गाभाऱ्याची रचना पाहता याची प्राचीनता सहज लक्षात येते. मुख्य देवता श्री पळसनाथ (शंकराचा अवतार) आहेत. पळसदेव मंदिर ११–१३व्या शतकातील हे‌माडपंती (Hemadpanthi) स्थापत्यशैलीचे आणि बहुतेक चालुक्य व रक्तवंशीय राजवटीत बांधलेले समजले जाते त्याचे शिखर सप्तभूमिज शैलीचे - पाण्याच्या बाहेर चमकदारपणे दिसते. 

    पळसदेव मंदिराला भेट देणं म्हणजे निसर्गसौंदर्य, पुरातत्वशास्त्र आणि अध्यात्म यांचं त्रिसंगम अनुभवणं. सायंकाळी किंवा सकाळी मंदिराजवळ पोहोचल्यास, पाण्याचं प्रतिबिंब, सूर्यप्रकाश आणि शांतता – हे सगळं मनाला अगदी प्रसन्न करणारं असतं. मंदिराजवळ थोडा वेळ थांबून तेथील शांतता आणि ऐतिहासिकतेचा अनुभव घ्यावा.

मंदिरात जाण्यासाठी होडीचा अनुभव

• पळसदेव गावापासून धरणपात्रात कार पार्क करावे लागते, नंतर बोटीने 10–15 मिनिटात मंदिरापर्यंत जाता येते
• स्थानिकांनी सांगितल्याप्रमाणे बोटीच्या खर्चात अंतरबदल असतो (₹200–₹500 प्रती व्यक्ती) .

साधारण वेळापत्रक

1.    बोटीचा प्रवास – पळसदेव मधून मंदिरापर्यंत 10–15 मिनिटे बोटीने.

2.   मंदिरातील दर्शन- सभामंडप, खांबातील कोरीव काम, गर्भगृह, शिखर पाहण्यासाठी सुमारे एक तास लागतो 

3.    समोरील श्रीराम मंदिर – शेजारी असलेल्या या मंदिरात जेथे रामायणातील शिल्प आहेत, तिथे जाण्यास 10–15 मिनिटे बोटीने लागतात किंवा आपण पळसनाथ मंदिर पाहून परतलो की चालत जाऊ शकतो.

समोरचे “राम मंदिर”

    पळसनाथ मंदिराचा समोर असलेले हे दुसरे मंदिर, नाव ठराविक नाही, परंतु "राम मंदिर" म्हटले जाते. त्याच्या भिंतीवर रामायणातील प्रसंग कोरलेले, हलके भरगच्च नक्षीकाम अशा शिल्पावरून ते १३-१५व्या शतकाचे अनुमानित आहे.  मूर्ती आज ढासळल्या असल्या तरी त्यावरचे रामायणातील शिल्प जपलेले दिसतात. हनुमान, वानरसेना, लंकेचा सेतू व इतर अनेक प्रसंग आहेत.

    जर तुम्हाला पुरातन मंदिरं, पाण्यातून उगम पावणारी ठिकाणं आणि धार्मिक स्थळं पाहायला आवडत असतील, तर पळसदेव मंदिर ही एक अत्यंत खास आणि लक्षात राहणारी यात्रा ठरेल. पुणे किंवा सोलापूरहून एका दिवसात या ठिकाणी जाऊन परतता येईल. पण मंदिर पाहण्याची योग्य वेळ ही पाण्याची पातळी कमी असलेला काळ असतो हे लक्षात घ्या.

    कुंभारगाव या ठिकाणी होमस्टे आहेत व तिथे तुम्हास राहायची आणि जेवणाची सोय करता येते. तिथे पक्षीनिरीक्षण होते. शिवाय तेथे बोट सफारी देखील आहेत. स्थानिक लोक आपणास बोट सफारी घडवून आणतात. तुम्ही माळरान सफारी देखील करू शकता. वेळेचे गणित नीट मांडले तर भिगवण पक्षी निरीक्षण, माळरान सफारी आणि पळसदेव मंदिर या दोन्ही गोष्टी एकाच भेटीत करता येतात.