संभाजीनगर शहरापासून ३० कि. मी. अंतरावरील वेरूळ गावात जगप्रसिद्ध लेणी आहेत. यातील कैलास मंदिर म्हणजे लेण्यांना पडलेले सुंदर स्वप्नच. हे मंदिर केवळ एक खडक कापून बांधले असून वरपासून खालपर्यंत तयार केले गेले आहे. आधी कळस मग पाया हे वचनानुसार याची निर्मिती झालेली आहे. येथे हिंदू, जैन, बुद्ध लेण्या समूह पहावयास मिळते.
सूर्य हलकेच पूर्वेकडे उगवू लागला होता आणि आम्ही गाडीने वेरूळच्या दिशेने निघालो होतो. रस्त्यातील हिरवीगार शेतं, शांत वातावरण आणि थोडा थोडा वाराही सोबत होता. इतिहासाची, संस्कृतीची आणि स्थापत्यकलेची अद्भुत भेट घ्यायला आम्ही निघालो होतो — वेरूळ लेणी समुह व कैलास मंदिर पाहायला.
जेव्हा आम्ही वेरूळ गावात पोहोचलो, तेव्हा आसपासची लगबग आणि ऐतिहासिक वातावरण लगेच जाणवले. तिथे तिकीट खिडकीवर थोडी रांग होती, पण उत्साहाच्या भरात वेळ कसा गेला ते कळलंच नाही. तिकीट घेऊन आम्ही प्रवेशद्वारातून आत गेलो. थोड्याच वेळात आम्ही वेरूळ लेण्यांच्या प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचलो. येथे डिपार्टमेंट चे गाईड असतात त्यांचे ऑफिशियल चार्जेस भरून आपल्याला माहिती देण्यास मदत करतात. आम्ही एक गाईड घेऊन निघालो.
समोरच एक भव्य दगडी रचना दिसली, जणू काही एखाद्या स्वप्नातील राजवाडा — हेच ते कैलास मंदिर!. एका प्रचंड दगडातून कोरलेले, इतके बारकाईने आणि सुंदर कोरीव काम की डोळ्यांवर विश्वासच बसू नये. हे मंदिर म्हणजे केवळ एक धार्मिक स्थान नाही, तर भारतीय स्थापत्यकलेचे एक अद्वितीय शिल्प आहे. मुख्य मंदिराच्या समोरून पाहिल्यावर असं वाटतं, जणू एका मोठ्या पर्वताचा तुकडा उभा आहे. हे मंदिर एक monolithic (एकाच दगडात कोरलेले) आहे. गगनस्पर्शी कोरणी प्रक्रिया शिखरापासून सुरु करून खालपर्यंत पूर्ण केली गेली, अन साधे हातोडे–छेदक वापरून! अंदाजे १५०,००० – २००,००० टन दगड (काही ठिकाणी ४००,००० टन ही नमूद) काढण्यात आले. आत गेल्यावर दोन मजले, अनेक खांब, नृत्यरत अप्सरा, महादेवाची मूर्ती, आणि विविध पुराणकथांचे देखावे पाहायला मिळतात. सर्वत्र शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु अवतार, कृष्ण-कथा, रामायण–महाभारत दृश्ये कोरलेली आहेत. गर्भगृहात महादेवाची भव्य पिंड आहे, आणि संपूर्ण वातावरणात एक पवित्र शांतता पसरलेली असते.
जैन लेणी समूह, वेरूळ (युनेस्को) :
.jpeg)
लेणी क्र. ३० ते ३४ ही जैन धर्मीयांची गुहा-मंदिरे आहेत. सदर जैन लेण्यांवर तत्कालीन बौद्ध-हिंदू लेणी शिल्पकलेचा प्रभाव जाणवतो. २३ वे जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांची मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे. याशिवाय इंद्र, गोमटेश्वर बाहुबली भगवान यांची देखील शिल्पे येथे पाहावयास मिळतात. इंद्रसभा, छोटा कैलास आणि जगन्नाथ सभा देखील पाहावयास मिळते. सदर लेणी एक मजली असून ती आतून एकमेकांना जोडली आहेत. सुंदर अशी शिल्पकला येथे पहायला मिळते.
कैलास मंदिराच्या सभोवतालच्या परिसरात इतरही ३३ लेणी आहेत, त्यात बौद्ध, जैन आणि हिंदू परंपरेतील लेण्यांचा समावेश आहे. प्रत्येक लेण्याचं वेगळं वैशिष्ट्य आणि वास्तुकलेचा प्रकार आहे. झाडांनी वेढलेला हा परिसर, पक्ष्यांचा आवाज आणि थोडासा थंडगार गार वारा — यामुळे मन शांत होतं.
हा प्रवास केवळ एक पर्यटन नव्हतं, तर इतिहासाच्या काळात झपाटून जाण्याचा अनुभव होता. वेरूळचं कैलास मंदिर म्हणजे भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाचं जिवंत उदाहरण आहे. एकदा तरी हे पाहिलंच पाहिजे!
.jpeg)
.jpeg)
No comments:
Post a Comment