वेरूळची लेणी | Ellora Caves | कैलास मंदिर | KAILAS MANDIR | जैन लेणी समूह, वेरूळ (युनेस्को) | Jain Caves | UNESCO HERITAGE

 

    संभाजीनगर शहरापासून ३० कि. मी. अंतरावरील वेरूळ गावात जगप्रसिद्ध लेणी आहेत. यातील कैलास मंदिर म्हणजे लेण्यांना पडलेले सुंदर स्वप्नच. हे मंदिर केवळ एक खडक कापून बांधले असून वरपासून खालपर्यंत तयार केले गेले आहे. आधी कळस मग पाया हे वचनानुसार याची निर्मिती झालेली आहे. येथे हिंदू, जैन, बुद्ध लेण्या समूह पहावयास मिळते.

    सूर्य हलकेच पूर्वेकडे उगवू लागला होता आणि आम्ही गाडीने वेरूळच्या दिशेने निघालो होतो. रस्त्यातील हिरवीगार शेतं, शांत वातावरण आणि थोडा थोडा वाराही सोबत होता. इतिहासाची, संस्कृतीची आणि स्थापत्यकलेची अद्भुत भेट घ्यायला आम्ही निघालो होतो — वेरूळ लेणी समुह व कैलास मंदिर पाहायला.

    जेव्हा आम्ही वेरूळ गावात पोहोचलो, तेव्हा आसपासची लगबग आणि ऐतिहासिक वातावरण लगेच जाणवले. तिथे तिकीट खिडकीवर थोडी रांग होती, पण उत्साहाच्या भरात वेळ कसा गेला ते कळलंच नाही. तिकीट घेऊन आम्ही प्रवेशद्वारातून आत गेलो. थोड्याच वेळात आम्ही वेरूळ लेण्यांच्या प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचलो. येथे डिपार्टमेंट चे गाईड असतात त्यांचे ऑफिशियल चार्जेस भरून आपल्याला माहिती देण्यास मदत करतात. आम्ही एक गाईड घेऊन निघालो.

    समोरच एक भव्य दगडी रचना दिसली, जणू काही एखाद्या स्वप्नातील राजवाडा — हेच ते कैलास मंदिर!. एका प्रचंड दगडातून कोरलेले, इतके बारकाईने आणि सुंदर कोरीव काम की डोळ्यांवर विश्वासच बसू नये. हे मंदिर म्हणजे केवळ एक धार्मिक स्थान नाही, तर भारतीय स्थापत्यकलेचे एक अद्वितीय शिल्प आहे. मुख्य मंदिराच्या समोरून पाहिल्यावर असं वाटतं, जणू एका मोठ्या पर्वताचा तुकडा उभा आहे. हे मंदिर एक monolithic (एकाच दगडात कोरलेले) आहे. गगनस्पर्शी कोरणी प्रक्रिया शिखरापासून सुरु करून खालपर्यंत पूर्ण केली गेली, अन साधे हातोडे–छेदक वापरून! अंदाजे १५०,००० – २००,००० टन दगड (काही ठिकाणी ४००,००० टन ही नमूद) काढण्यात आले. आत गेल्यावर दोन मजले, अनेक खांब, नृत्यरत अप्सरा, महादेवाची मूर्ती, आणि विविध पुराणकथांचे देखावे पाहायला मिळतात. सर्वत्र शिव, पार्वती, गणेश, विष्णु अवतार, कृष्ण-कथा, रामायण–महाभारत दृश्ये कोरलेली आहेत. गर्भगृहात महादेवाची भव्य पिंड आहे, आणि संपूर्ण वातावरणात एक पवित्र शांतता पसरलेली असते.

जैन लेणी समूह, वेरूळ (युनेस्को) :

    लेणी क्र. ३० ते ३४ ही जैन धर्मीयांची गुहा-मंदिरे आहेत. सदर जैन लेण्यांवर तत्कालीन बौद्ध-हिंदू लेणी शिल्पकलेचा प्रभाव जाणवतो. २३ वे जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांची मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे. याशिवाय इंद्र, गोमटेश्वर बाहुबली भगवान यांची देखील शिल्पे येथे पाहावयास मिळतात. इंद्रसभा, छोटा कैलास आणि जगन्नाथ सभा देखील पाहावयास मिळते. सदर लेणी एक मजली असून ती आतून एकमेकांना जोडली आहेत. सुंदर अशी शिल्पकला येथे पहायला मिळते.

    कैलास मंदिराच्या सभोवतालच्या परिसरात इतरही ३३ लेणी आहेत, त्यात बौद्ध, जैन आणि हिंदू परंपरेतील लेण्यांचा समावेश आहे. प्रत्येक लेण्याचं वेगळं वैशिष्ट्य आणि वास्तुकलेचा प्रकार आहे. झाडांनी वेढलेला हा परिसर, पक्ष्यांचा आवाज आणि थोडासा थंडगार गार वारा — यामुळे मन शांत होतं.

    हा प्रवास केवळ एक पर्यटन नव्हतं, तर इतिहासाच्या काळात झपाटून जाण्याचा अनुभव होता. वेरूळचं कैलास मंदिर म्हणजे भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाचं जिवंत उदाहरण आहे. एकदा तरी हे पाहिलंच पाहिजे!

अजिंठा लेणी, संभाजीनगर (यूनेस्को स्थळ) | Ajintha Caves, Sambhajinagar | (UNESCO heritage)

    महाराष्ट्र राज्यातील प्राचीन अजिंठा आणि वेरूळ लेणी या सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट या राजवटीच्या काळात निर्माण झाल्या आहेत. या लेण्यांमधील उत्कृष्ट स्थापत्यकला, शिल्पकला आणि चित्रकलेमुळे त्या जगप्रसिद्ध ठरल्या आहेत. युनेस्कोने अजिंठा लेण्यांना जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा बहाल केला आहे. त्यामुळे कदाचित आम्हाला पण ओढ लागली होती असा वारसास्थळ पाहण्याची. म्हणून नेहमीप्रमाणे वाट धरली ते थेट अजिंठा... 

    सकाळचे साडेदहा वाजले होते. सूर्य माथ्यावर यायला लागला असला तरी डोंगरांच्या सावलीमुळे थोडं थंड वाटत होतं. पार्किंगमध्ये गाडी लावून आम्ही शटल बसमध्ये बसलो. ती बस आपल्याला डोंगरपायथ्याला आणून सोडते. एंट्री गेटवर पोचल्यावर, आम्ही तिकीट खिडकीवर गेलो. तिथं लोकांची थोडी गर्दी होती, पण सुरळीत रांगेत तिकीट मिळालं. हातात तिकीट घेतल्यावर जणू एखाद्या ऐतिहासिक काळाच्या दरवाजातून आपण आत शिरणार आहोत, असं वाटलं. तेथून पुढे चालत किंवा शिड्या चढत आपण अजिंठा लेण्यांच्या मुख्य प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचतो.

    संभाजीनगर शहरापासून सुमारे 101 कि.मी. अंतरावर दगडी कोरीव काम केलेल्या, सुंदर विहंगम अजिंठा लेणी एका विशाल दरीच्या मार्गावर घोड्याच्या नालच्या आकारात कोरलेली आहेत. यातील लेणी चित्रे, शिल्पकला या बौद्ध वास्तुकलेच्या काही उत्कृष्ट उदाहरणांपैकी एक आहेत. या लेण्यांमध्ये बुद्धांना समर्पित एक उपासनागृह किंवा चैत्यगृह आहे, एक विहार किंवा बौद्ध मठ आहे, जिथे बौद्ध भिक्खू ध्यान आणि बौद्ध शिकवणींचा अभ्यास करत असत.

    या लेण्यांच्या भिंतींवर आणि आतील छतावर बुद्धाच्या जीवनातील काही महत्त्वाच्या घटना आणि बौद्ध धर्माच्या दैवी प्रतिमा कोरल्या आहेत. इतर सुंदर चित्रांमध्ये जातक कथांमधील विविध कथा, बोधिसत्वाच्या मागील जन्मांचे चित्रण केले आहे ज्यांनी बुद्ध बनण्यासाठी दीक्षा घेतली. बौद्ध धर्मातील हीनयान आणि महायान अशा दोन संप्रदायांचे तत्त्वज्ञान अजिंठा लेण्यात पाहायला मिळते.

    700 वर्षे व्यस्त राहिल्यानंतर अचानक अजिंठा लेणी विस्मृतीत गेली. या गुहा शतकाहून अधिक काळ काळाच्या अंधारात लपून राहिल्या, पण १८१६ मध्ये ब्रिटिश लष्कर अधिकारी जॉन स्मिथ शोध मोहिमेवर निघाले असता अचानक या लेण्यांपर्यंत पोहोचले.

    आमचा प्रवास पहाटे लवकर सुरू झाला. हिरवळीच्या कुशीतून जाणारी रस्त्यांची वाट, सभोवतालचा निसर्ग, आणि आल्हाददायक गारवा हे सगळं अगदी मनाला स्पर्शून जाणारं होतं. अजिंठ्याकडे जाताना डोंगरदऱ्यांतून वळणावळणाचे रस्ते लागतात, आणि जसजसे आपण जवळ जातो, तसतसं वातावरण एक वेगळीच शांतता देऊ लागतं. अजिंठा लेण्यांमध्ये पाय ठेवताच डोंगराच्या कुशीत कोरलेली ती अप्रतिम कलाकृती पाहून आपण थक्क होतो. लेण्यांमधील बुद्ध मूर्ती, भित्तीचित्रं, आणि शिल्पकाम हे इतकं सजीव वाटतं की जणू आपण त्या काळात जगत आहोत.

    अजिंठ्याचा परिसर अत्यंत रम्य आहे. समोर खोल दरी, आणि तिच्या तळाशी वाहणारी वाघूर नदी… बाजूला घनदाट झाडी आणि वरून वळण घेत घेत चाललेली लेण्यांची रांग… हे दृश्य डोळ्यांना समाधान देणारं आहे. तिथं उभं राहून क्षणभर डोळे मिटले की, इतिहासाचे ध्वनी मनात घुमायला लागतात. ह्या प्रवासात मन केवळ भूतकाळात रमून जातं असं नाही, तर आपल्याला आपल्या संस्कृतीचा अभिमान वाटतो.

 

 

KARNATAKA UNPLANNED | सिरीमने फॉल्स - Sirimane Falls| श्रृंगेरी शारदा पीठ – Sharada Peetham, Sringeri | जोगीगुंडी धबधबा - Jogigundi Falls |

    अचानक आमचा अगुंबे रेन फॉरेस्टचा प्रवास ठरला. ना कुठली योजना, ना कुठली पूर्वतयारी… फक्त गाडी काढली आणि निघालो एका अनोळखी, निसर्गरम्य प्रवासासाठी!

    प्रवासाची सुरुवात मुंबईपासून झाली. बॅग्स, कॅमेरा, ड्रोन बस्स.. गाडीत पेट्रोल भरवलं आणि सुरू झाला रात्रीचा प्रवास कोल्हापूरकडे. कोल्हापूरला एक मुक्काम झाला. दुस-या दिवशी सकाळी पुढच्या टप्प्यासाठी सज्ज झालो. कोल्हापूरहून आम्ही शिमोगा जिल्ह्यातील तीर्थहल्ली या छोट्याश्या पण खूपच निसर्गरम्य गावाकडे निघालो. रस्त्यात डोंगरद-या, हिरवीगार झाडं, आणि सतत बदलणारं हवामान – या सगळ्यांनी प्रवास खूपच सुंदर केला. संध्याकाळपर्यंत आम्ही तीर्थहल्लीला पोहोचलो आणि एक घरगुती छोट्याश्या होमस्टे मध्ये राहिलो. उशीर झालेला आणि थकलो होतो, म्हणून रात्री शांत झोप घेतली.

    दुस-या दिवशी सकाळीच आम्ही तयार झालो आणि निघालो जे मिळेल ते पहायला. आम्ही पोहोचलो सिरीमने फॉल्सला (Sirimane Falls) - कर्नाटकमधील एक सुंदर धबधबा जो पश्चिम घाटाच्या हिरव्यागार परिसरात वसलेला आहे. सिरीमने फॉल्सचा उंची अंदाजे ४० फूट आहे. हा परिसर दाट पानझडपणाच्या जंगलांनी वेढलेला असून, परिसर अतिशय शांत आणि निसर्गातलं सौंदर्य वेगळंच अनुभवायला मिळतं. येथे पाय-या उपलब्ध आहे ज्यामुळे फॉल्सच्या कडे सहज पोहोचता येतो. प्रवेश शुल्क भरून आपण इथे येऊ शकतो. पावसाळ्यात इथले सौन्दर्य खुलून येते. पर्यटक इथे भिजण्याचा आस्वाद घेतात.

    त्या नंतर काही तासांच्या प्रवासानंतर आम्ही श्रृंगेरी या पवित्र स्थळी पोहोचलो. श्रृंगेरी शारदा पीठाची स्थापना आदि शंकराचार्यांनी इ.स. ८व्या शतकात केली. ही भारतातील चार शंकराचार्य पीठांपैकी एक आहे. आदि शंकराचार्यांनी ज्ञान, भक्ती आणि अध्यात्म या तिन्ही गोष्टींची पायाभरणी याच स्थळावर केली. येथे देवी शारदा म्हणजेच ज्ञानदेवीचे भव्य मंदिर आहे. श्रृंगेरी पीठ हे ज्ञान आणि धर्मशास्त्राचं केंद्र मानलं जातं. येथे अजूनही वेदशाळा चालतात आणि शंकराचार्य यांच्या परंपरेतील गुरुजन वेदाध्ययन करवतात. प्रत्येक हिंदूने आयुष्यात एकदा तरी इथे यावं, असं मानलं जातं. श्रृंगेरी हे स्थळ तुंगभद्रा नदीच्या काठावर वसलेले असून अत्यंत निसर्गरम्य आहे. शांतता, स्वच्छता आणि आध्यात्मिक वातावरण यामुळे येथे गेल्यावर मन शांत होते. झाडांखाली ध्यानधारणा करणारे साधू, गाभाऱ्याजवळ बसलेले भक्त, आणि मंद वार्‍यासह ऐकू येणारे मंत्रोच्चार – हे सगळं खूपच भारावून टाकणारं होतं. मंदिराची वास्तुशैली द्रविड शैलीतील आहे. कोरीव काम, सुंदर खांब, आणि भव्य सभामंडप लक्ष वेधून घेतात. गाभाऱ्यात असलेली शारदा माताजीची मूर्ती तेजस्वी वाटते. मंदिरासमोरील तलाव, कमानी आणि दीपस्तंभ फारच सुंदर आहेत. दुपारी आम्ही मंदिराच्या प्रसादालयात गेलो. तिथे आम्हाला साध्या पण चविष्ट अन्नाचा प्रसाद मिळाला. सुरुवातीला भात-रस्सम, भात-सांबार आणि त्या नंतर भात-टाक असे एकंदर कोर्स होता. संपूर्ण वातावरण शांत व भक्तिभावाने भरलेलं होतं. पंगतीत बसून जेवल्यावर मनाला समाधान वाटलं. नंतर आस्थेने आणि समाधानाने आम्ही तिथून परतीच्या प्रवासाला निघालो, मनात शांती आणि श्रद्धा घेऊन.

    आम्ही मध्येच एका घाटात होतो जिथे सन सेट पॉइंट आहे. धुक्यातला रस्ता आणि ते वळण. पाऊस, वारा आणि गूढ वातावरण. आजचा दिवस संपला तो दुसऱ्या दिवशीच्या आशेवर.... 

    सकाळी लवकर उठून, आवरून सगळे निघालो ते जोगीगुंडी धबधबा पाहायला. धबधब्याकडे जाणारी छोटी वाट ही जंगलातूनच जाते. ही वाट थोडी अरुंद आणि हिरवळीत लपलेली असली तरी अगदी रोमांचक वाटणारी आहे. पक्ष्यांचा किलबिलाट, झाडांमधून येणारी मोकळी वाऱ्याची थंड झुळूक आणि मधूनच दिसणारा धबधब्याचा हलकासा आवाज वातावरणात एक वेगळंच जादू निर्माण करत होता. शिवाय पावसाने तर आम्हाला भिजवून टाकले होतेच.

    वाट संपली की काही पायऱ्या लागतात, ज्या आपल्याला धबधब्याच्या अगदी जवळ घेऊन जातात. जसजसं पुढे जात होतो, तसतसं कोसळणारं पाणी ऐकू येऊ लागलं आणि अचानक समोर आलं एक अप्रतिम दृश्य – जोगीगुंडी धबधबा!

    धबधबा दिसायला खूपच सुंदर होता, पण त्याच्यात एक प्रकारचा रुद्रपणा देखील होता – जोरात कोसळणारं पाणी, त्यातून उडणारे थेंब आणि आजूबाजूचं निसर्गरम्य वातावरण... हे दृश्य क्षणभर थक्क करणारं होतं. पाण्यात उतरायला जागा नव्हती आणि प्रवाहही खूप जोरात होता, त्यामुळे फक्त बाहेरूनच बघणं शक्य होतं. पण कोसळणारं पाणी बघण्याचा आणि त्याचा आवाज ऐकण्याचा अनुभव इतका जबरदस्त होता की, पाण्यात न उतरता देखील समाधान वाटलं.

    त्यानंतर भुकेची जाणीव झाली. त्यापूर्वी वाटेत असणाऱ्या मालगुडी डेज मधील घराजवळ थांबलो. मालगुडी डेज ही आर. के. नारायण यांच्या कथांवर आधारित एक दूरदर्शन मालिका आहे, ज्यामध्ये अनेक रम्य व कल्पनाशक्तीने भारलेली गावे, पात्रं आणि प्रसंग आहेत. तो बंगला अगदी जुन्या काळचा होता – मोठ्या खिडक्या, लाकडी दरवाजे. मजा आली. अगुंबेचं वातावरण अनेकांना ध्यानधारणेसाठी आणि नैसर्गिक शांतीसाठी अनुकूल वाटतं. " मालगुडी डेज " मालिकेचे लेखक आर. के. नारायण यांनी याच परिसरातून प्रेरणा घेतली होती. 

    अगुंबेच्या निसर्गात एक अशी अलौकिक शांती आणि गूढता आहे जी प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय अनुभवता येत नाही.......

फ्लेमिंगो : ठाणे खाडी (भांडुप पंपिंग स्टेशन व एरोली फ्लेमिंगो सेंटर) | Flamingo Special Thane Creek (Bhandup Pumping Station and Airoli Flamingo Center) | फ्लेमिंगोचे मारचिंग (Flamingo Marching) | प्रणय नृत्य (Courtship Dance)

    ऑगस्ट २०१५ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने ठाणे खाडीच्या उत्तर भागाला फ्लेमिंगो अभयारण्य म्हणून जाहीर केले. मालवणनंतर हे महाराष्ट्रातील दुसरे सागरी अभयारण्य ठरले आहे. या परिसरात सुमारे २०० पक्षीप्रजातींची नोंद झाली आहे.

    ऑगस्ट २०२२ मध्ये ठाणे खाडी ही शहरी महानगरामध्ये असलेली भारताची पहिली रामसर RAMSAR साइट ठरली आणि महाराष्ट्रातील नंदूरमध्यमेश्वर व लोणार सरोवर नंतरची तिसरी रामसर मान्यता प्राप्त पाणथळ ठरली. ही भारतातील सर्वात मोठी शहरी पाणथळ देखील आहे. ठाणे खाडीतील फ्लेमिंगो अभयारण्य हे मुंबई महानगर क्षेत्रातील एक अद्वितीय आणि जैवविविधतेने परिपूर्ण ठिकाण आहे. विशेषतः फ्लेमिंगो या मोहक, गुलाबी रंगाच्या स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी हे ठिकाण ओळखले जाते.

    ठाणे खाडीमध्ये काही दुर्मिळ व संकटग्रस्त पक्षीप्रजाती आढळतात. तसेच या भागात विविध प्राणी, झूप्लँक्टन, फाइटोप्लँक्टन, फुलपाखरं, कीटक, मासे, क्रस्टेशियन्स, मॉलस्क्स व बेंथॉस यांचेही अस्तित्व आहे. या परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह जंगल हे एक नैसर्गिक संरक्षक पट्टा म्हणून काम करते. ते वादळ, समुद्राच्या लाटा, खारं पाणी आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींपासून जमिनीचे संरक्षण करते.

    बोट सफारी करताना आपण असंख्य फ्लेमिंगो पाहू शकतो. हे पक्षी खाडीतील उथळ पाण्यात समूहाने खाद्य शोधताना, पाण्यात डोके खुपसून अन्न घेताना, तर कधी शिस्तबद्ध थव्यात उडताना दिसतात. त्यांच्या उडण्याची लयबद्ध चाल आणि पंखातील गुलाबी व काळे रंग अत्यंत मोहक दिसतात. फ्लेमिंगो व्यतिरिक्त इथे बदके, खारफुटीतील विशेष पाणथळ पक्षी, आणि स्थलांतरित पक्ष्यांचे विविध प्रकार पाहायला मिळतात. हे सर्व खाडीतील जैवविविधतेचा हिस्सा आहेत.

टीप :

-          बोटींग सफारीची वेळ भरती-ओहोटीच्या स्थितीवर अवलंबून असते. समुद्रातील पाण्याची पातळी नेहमी बदलत असते, भरतीच्या वेळी पाण्याची पातळी वाढते, तर ओहोटीच्या वेळी ती कमी होते. त्यामुळे, बोटींग सफारीसाठी योग्य वेळ निवडताना भरती-ओहोटीचा अंदाज घेणे आवश्यक आहे. 

-          बोटींग सफारीसाठी सपाट आणि उथळ पाणी आवश्यक असते. त्यामुळे, भरतीच्या वेळी पाण्याची पातळी वाढलेली असताना बोटींग करणे सोपे आणि सुरक्षित असते. ओहोटीच्या वेळी पाण्याची पातळी कमी असल्यामुळे, बोटींग करणे धोकादायक किंवा शक्यही नसते.

-          बोटींग सफारीची अचूक वेळ ठरवण्यासाठी, स्थानिक भरती-ओहोटीची माहिती असणे आवश्यक आहे. स्थानिक मच्छिमारांकडून किंवा हवामान खात्याकडून माहिती मिळवू शकतो.  

पोहोचण्याचे दोन मार्ग (गेट्स):

1.      भांडुप पंपिंग स्टेशनजवळील प्रवेशद्वार :

• हे ठिकाण मध्य रेल्वेच्या नाहुर /भांडुप रेल्वे स्थानकापासून सहज पोहोचण्याजोगे आहे. हे ठिकाण महामार्गालगत आहे. भांडूप पंपिंग स्टेशनच्या बस स्टॉपजवळून एक मार्ग आतल्या दिशेला मलनिस्सारण केंद्र जवळून जातो. 
• बोटीत चढण्याच्या ठिकाणी पोहोचण्यासाठी साधारणतः ४५ मिनिटांचा पायी प्रवास करावा लागतो. त्याच्या थोडे आधी एक चौकी आहे तिथे प्रति व्यक्ती प्रवेश शुल्क भरावे लागते.
• जर तुमच्याकडे खाजगी वाहन असेल, तर आतमध्ये पार्किंगची सोय उपलब्ध आहे. त्यामुळे चालण्याचे अंतर कमी होते.
• येथे स्थानिक मच्छीमार व रहिवासी बोट सफारीची व्यवस्था करतात. या ठिकाणावरून स्थानिक खाजगी बोटी सफारीसाठी चालविल्या जातात. प्रत्येक बोटीत कमाल १२ प्रवासी बसू शकतात. साधारणतः १ तासाची बोट सफारी उपलब्ध आहे.
• या परिसरात कस्टम विभागाच्या बोटी देखरेखीसाठी असतात. त्यामुळे प्रवाशांची संख्या मर्यादित ठेवणे आणि सर्वांनी लाईफ जॅकेट परिधान करणे बंधनकारक आहे.

(एंट्री फीज + पार्किंग फीज + बोट सफारी चार्ज + कॅमेरा फीज असे एकंदर पैसे भरावे लागतात)

2.      एरोली फ्लेमिंगो सेंटर :

• हे ठिकाण एरोली रेल्वे स्थानकाच्या जवळ आहे. खाजगी वाहने असेल तर उत्तम.
• येथे शासनातर्फे आधुनिक बोट सफारी व्यवस्था उपलब्ध आहे. साधारण: 24 सीटर अशी व्यवस्था असलेली बोट आहे.
• या बोटीचा लाभ घेण्यासाठी आगाऊ बुकिंग करणे आणि खात्री करणे अत्यावश्यक आहे.
• प्रति व्यक्ती प्रवेश शुल्क आकारले जाते आणि बोट सफारी प्रति व्यक्ति पैसे असे भरावे लागते.
• इथे एक इंटरप्रिटेशन सेंटर सुद्धा आहे, जेथे फ्लेमिंगो व अन्य पक्ष्यांविषयी माहिती देणारे प्रदर्शन आहे.
• येथेही कार पार्किंगची सोय आहे.

(एंट्री फीज + पार्किंग फीज + बोट सफारी चार्ज + कॅमेरा फीज असे पैसे भरावे लागतात)

    जगभरात फ्लेमिंगो पक्ष्यांच्या सहा प्रजाती आढळतात. त्यापैकी लेसर फ्लेमिंगो (जगातील सर्वात लहान फ्लेमिंगो) आणि ग्रेटर फ्लेमिंगो (मोठा फ्लेमिंगो) भारतात स्थलांतर करतात. हे फ्लेमिंगो पक्षी अन्नाच्या शोधात आणि थंडीपासून बचावासाठी स्थलांतर करतात. फ्लेमिंगो हे पक्षी प्रत्येक हिवाळ्यात (नोव्हेंबर ते मे) दरम्यान भारतात येतात. त्यांची मुख्य स्थलांतर ठिकाणे म्हणजे रण ऑफ कच्छ (गुजरात) आणि भारतात अन्यत्र देखील. ठाणे खाडीमध्ये फ्लेमिंगो प्रजनन करत नाहीत, कारण इथला परिसर प्रजननासाठी योग्य नाही. ते मुख्यतः गुजरातच्या रण ऑफ कच्छ मधील खाऱ्या दलदलीत अंडी घालतात. प्रजनन हंगामानंतर ते पिलांसह परत जातात. गुजरात राज्यातील कच्छ हे फ्लेमिंगोंचे प्रमुख निवासस्थान मानले जाते, कारण ते फ्लेमिंगोंसाठी सर्वात मोठे प्रजनन केंद्र आहे. त्यामुळे त्याला "फ्लेमिंगो सिटी" असेही ओळखले जाते.

    त्यांना उबदार हवामान, सुरक्षित पाणथळ भाग, आणि भरपूर अन्नसाठा (शेवाळ, सूक्ष्म प्राणी) यासाठी हे ठिकाण सोयीचे वाटते. फ्लेमिंगो हे प्राणी शेवाळ, ब्लू-ग्रीन अल्गी, लघुकाय क्रस्टेशियन्स (जसे की आर्टेमिया) खातात. पाण्यातून त्यांची विशेष चोच वापरून अन्न गाळून घेतात. याच अन्नातील कॅरोटिनॉइड्स मुळे त्यांचा गुलाबी रंग येतो.

खाडीतील पाणी आणि जैवविविधता:

    ठाणे खाडीमध्ये मालनिस्सारण केंद्रांमधून सोडले जाणारे पाणी हे शेवाळाच्या वाढीस पोषक ठरते. हे शेवाळ म्हणजेच फ्लेमिंगो व अन्य पाणथळ पक्ष्यांसाठी प्रमुख अन्नसाखळी आहे. त्यामुळे हे भाग सेंद्रियदृष्ट्या समृद्ध असून जैवविविधतेला आधार देतात. ही खाडी म्हणजे शहराच्या मध्यवर्ती ठिकाणी एक जैवविविधतेचं खजिनं आहे. फ्लेमिंगोच्या आगमनाने ती दरवर्षी पुन्हा पुन्हा जिवंत होते.

लेसर फ्लेमिंगो (Lesser Flamingo) आणि ग्रेटर फ्लेमिंगो (Greater Flamingo) या दोन्ही पक्ष्यांच्या प्रजाती अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत आणि मुंबई-ठाणे परिसराच्या जैवविविधतेची समृद्धी दर्शवतात.

लेसर फ्लेमिंगो (Lesser Flamingo) – Phoeniconaias minor

वैशिष्ट्ये:

• आकाराने लहान – साधारणतः ८०-९० सें.मी. उंची.
• रंग गडद गुलाबी आणि गळ्याजवळ गडद लालसर/गुलाबी छटा.
• चोच काळी आणि वाकलेली, विशेषतः खारट पाण्यातील सूक्ष्म जीव (plankton, algae) गाळून खाण्यासाठी अनुकूल.
• डोळ्यांभोवती गडद लालसर रिंग.

अधिवास:

• प्रामुख्याने खारे पाणी, क्षारीय तलाव, दलदलीत राहणे पसंत करतात.
• हे पक्षी प्रामुख्याने खाऱ्या पाण्यातील "Spirulina" नावाच्या निळ्या-हिरव्या शैवाळावर (algae) उपजीविका करतात.

ग्रेटर फ्लेमिंगो (Greater Flamingo) – Phoenicopterus roseus

वैशिष्ट्ये:

• सर्वांत मोठ्या आकाराचा फ्लेमिंगो – उंची १.२ ते १.५ मीटर.
• रंग हलकासा गुलाबी, चोच पांढरीसर आणि टोक काळं.
• मान लांब आणि चोच अधिक सरळ, लांब टांगा.

अधिवास:

• गोड्या तसेच किंचित खाऱ्या पाण्याच्या दलदली, खाड्या, सरोवरं, खाऱ्या किनारी भागातही दिसतात.
• अधिक लवचिक खाद्यपद्धती – कीटक, झाडांची मुळे, लहान जलजीव खाणे.

 मुंबई-ठाणे परिसर आणि स्थलांतर

    मुंबई आणि ठाणे परिसरातील खाड्या, विशेषतः ठाणे क्रीक (Thane Creek), सेवरी, एरोली, न्हावा-शेवा, उरण, भांडुप पंपिंग स्टेशन (Bhandup pumping Station) परिसर, हे जागतिक पातळीवर महत्त्वाचे स्थलांतरित पक्ष्यांचे थांबे (Important Bird Areas - IBA) मानले जातात.

     ठाणे क्रीकमध्ये खारे व गोडे पाणी यांचे संमिश्र स्वरूप आहे. मुंबई-ठाणे परिसराची जैवविविधता इतकी समृद्ध आहे की, गोड्या पाण्याला पसंती देणारे ग्रेटर फ्लेमिंगो आणि खाऱ्या पाण्यात राहणारे लेसर फ्लेमिंगो दोघेही इथे स्थलांतर करतात. अशा भागात जगातील फार थोड्या ठिकाणी हे दुर्मिळ दृश्य पाहायला मिळते.

फ्लेमिंगोचे मारचिंग (Flamingo Marching) आणि प्रणय नृत्य (Courtship Dance) – निसर्गातील एक अविस्मरणीय सोहळा

फ्लेमिंगो या मोहक पक्ष्यांचे "मारचिंग" म्हणजे त्यांच्या प्रणय नृत्याचा एक अत्यंत देखणा आणि समन्वयबद्ध भाग असतो. दरवर्षी विशिष्ट हंगामात – प्रामुख्याने हिवाळा संपून उन्हाळा सुरू होण्याच्या काळात – हजारो फ्लेमिंगो एका जागी एकत्र येतात आणि निसर्गाचा अद्भुत चमत्कार आपल्या डोळ्यांसमोर उलगडतो.

मिलनाचा काळ व आगमन :

फ्लेमिंगो महाराष्ट्रातील ज्या भागांत (उदा. नाशिकच्या नांदूर मध्यमेश्वर, मुंबईतील ठाणे क्रीक, भिगवण, खंडाळा परिसर, किंवा गुजरातातील कच्छचा रण) येतात, तेथील पाणथळ भागांत ते नोव्हेंबरपासून येऊ लागतात. डिसेंबर ते फेब्रुवारी-मार्च हा त्यांचा मुख्य प्रणयकाल असतो. यानंतर ते एप्रिल-मे मध्ये स्थलांतर करतात.

मारचिंग – प्रणय नृत्याची सुरुवात व मोहक हालचाली – परेड :

    "मारचिंग" म्हणजेच सामूहिक चालण्याची एक विशिष्ट शैली. यामध्ये शेकडो नर फ्लेमिंगो एकत्र येऊन एका विशिष्ट दिशेने एकसंध हालचाली करतात. मग ते अचानक विरुद्ध दिशेने वळतात – परंतु अद्भुत समन्वयात. हे दृश्य इतके मोहक असते की ते नजरेत साठवावेसे वाटते. प्रत्येक नर आपल्या पंखांचे रंग दाखवतो – गडद गुलाबी, पांढरे आणि काळसर पट्टे – जेणेकरून मादींचे लक्ष वेधता येईल. मान उंच ठेवून ती एकसंध लयीत हलवतात. त्यांच्या चोची एकाच लयीत वर-खाली होतात, पायांची हालचालही एका विशिष्ट तालात होते. ही हालचाल म्हणजे केवळ नृत्यच नव्हे, तर स्वतःला "सर्वोत्कृष्ट जोडीदार" म्हणून सिद्ध करण्याची धडपड असते. पंख उघडणे, मान वळवणे, एकाच वेळी सर्वांनी पाय हलवणे – ही सगळी परेड आणि नृत्यं मादींसाठी खास सादरीकरण असते. हा संपूर्ण नृत्यक्रम एकदम संयत, लयबद्ध आणि मनोहारी असतो. त्यामागे विज्ञानही आहे – जितके अधिक समन्वय आणि जोश, तितके नर अधिक आकर्षक!

    सूर्योदयाच्या किंवा सूर्यास्ताच्या वेळेस जेव्हा गुलाबी रंगाच्या या हजारो पक्ष्यांचे गट एकत्र चालत, थांबत आणि नृत्य करताना दिसतात – तेव्हा संपूर्ण दृश्य स्वर्गीय वाटते. अशा वेळेस निसर्ग प्रेमींना आणि छायाचित्रकारांना हा सोहळा टिपण्यासाठी पर्वणीच असते.

🗓️ कधी येतात, कधी जातात?

येण्याची वेळ: नोव्हेंबर ते डिसेंबर

प्रणय नृत्याचा हंगाम: जानेवारी ते मार्च

जाण्याची वेळ: एप्रिल-मे दरम्यान

शेवटी, फ्लेमिंगोचं हे सामूहिक नृत्य म्हणजे निसर्गाची एक "लाईव्ह परेड" आहे – जी केवळ एका विशिष्ट कालावधीत आणि ठराविक भागांमध्ये अनुभवता येते. यासाठी त्या भागांमध्ये त्या काळात भटकंती करणं, निरीक्षण करणं आणि निसर्गाची ही लयबद्ध कला डोळ्यात साठवणं हा एक अनमोल अनुभव ठरतो.

फ्लेमिंगो बोट सफरीसाठी महत्त्वाच्या सूचना:

1.   पूर्वनोंदणी आवश्यक:

फ्लेमिंगो बोट सफरीसाठी ऑनलाइन किंवा पूर्वनोंदणी आवश्यक आहे. कृपया आगाऊ नोंदणी करून आपले स्थान निश्चित करा.

2.   निसर्ग निरीक्षणासाठी आवश्यक साहित्य:

सफरीदरम्यान दुर्बिण, कॅमेरा सोबत ठेवा आणि शांत वर्तन पाळा. हे पक्षी निरीक्षणासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

3.   वन्यजीवांना अन्न देणे टाळा:

कृपया फ्लेमिंगो किंवा इतर पक्षांना अन्नपदार्थ देऊ नका. यामुळे त्यांचे नैसर्गिक खाण्याचे सवयी बिघडू शकतात.

4.   प्रदूषण टाळा:

सफरीदरम्यान प्लास्टिक वापर, आवाज किंवा इतर कोणतेही प्रदूषण टाळा. निसर्गाचा सन्मान राखा आणि परिसर स्वच्छ ठेवा.

 ही सूचना लक्षात घेऊन तुम्ही एक समृद्ध आणि सुरक्षित निसर्गसफर अनुभवू शकता.